स्थानीय तहको काम, कर्तव्य र अधिकार!

local level

आउनुहोस साथीहरु गाउपलिका तथा नगरपालिका र वडा समितीका स्थानीय तहको काम, कर्तव्य र अधिकार हरुको बारेमा केहि जानकारी आधार प्रधान गरौ।

स्थानीय तहको काम, कर्तव्य र अधिकार:-

नेपालको संविधानले स्थानीय तहको एकल अधिकारक्षेत्र अनुसूची ८ र साझा अधिकार क्षेत्र अनुसूची ८ मा व्यवस्था गरेको छ । एकल अधिकारक्षेत्रभित्रका विषयमा स्थानीय तह आफैले कानुन बनाइ ती अधिकारहरू प्रयोग गर्न सक्छन। साझा अधिकार क्षेत्र भनेको सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह समेतका अधिकारहरू हुन जसको प्रयोग सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहले कानून बनाइ गर्न सक्छन् । साझा अधिकार क्षेत्रका विषयमा स्थानीय तहले कानून बनाउँदा संविधान, सङ्घीय र प्रदेश कानूनसँग नबाझिने गरी बनाउनुपर्छ ।

गाउँपालिका तथा नगरपालिकाको काम, कर्तव्य र अधिकार:-

स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन २०७४ को दफा ११ ले स्थानीय तहको काम, कर्तव्य र अधिकारको विस्तृत रूपमा उल्लेख गरेको छ । संविधान बमोजिमको अधिकारक्षेत्रको सर्वसा मान्यतामा प्रतिकूल असर नपर्ने गरी ती अधिकारहरूको प्रयोग गर्न पाउने व्यवस्था गरेको छ । स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन २०७४ बमोजिम गाउँपालिका तथा नगरपालिकाको मुख्य मुख्य काम, कर्तव्य र अधिकारहरू निम्न अनुसार छन् (विस्तृत जानकारीको लागि स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन २०७४ को दफा ११ हेर्नुहोस्)।

  • सामाजिक क्षेत्र (शिक्षा, स्वास्थ, पिउने पानी र सरसफाई, सामाजिक सुरक्षा,
  • खेलकूदसम्बन्धी विषय,
  • आर्थिक क्षेत्र (कृषि, गैरकृषि उद्योग र सेवा एवम् पर्यटन व्यवसाय, सहकारी संस्था, हाट, बजार सञ्चालन, व्यवस्थापन),
  • भौतिक पूर्वाधार निर्माण (सडक तथा यातायत सञ्जाल, सिँचाइ, उर्जा र जलश्रोतको प्रयोग र उपयोग, सामाजिक पूर्वाधार (विद्यालय, स्वास्थ्य सेवा, सार्वजनिक भवन, सभागृह, ल्यान्डफिल साइट निर्माण आदि) स्थानीय ट्रली बस, ट्रामजस्ता मध्यम क्षमताका मास ट्रान्जिट प्रणालीको नीति, मापदण्ड, योजना, कार्यान्वयन र नियमन, राष्ट्रिय रेल पूर्वाधारको उपयोग तथा महानगरीय क्षेत्रभित्र शहरी रेल सेवाको सञ्चालन, व्यवस्थापन आदि,
  •  शहरी विकास, वस्ती विकास, भूमि व्यवस्थापन, भूउपयोग नक्सा, गुरु योजनाला
  • राष्ट्रिय भवन संहिताको अधीनमा रही स्थानीय मापदण्ड निर्धारण तथा परिपाल,
  • ऐतिहासिक तथा साँस्कृतिक पूर्वाधारको विकास, संरक्षण र सम्वर्दन,
  • सवैका सरोकारका विषयहरू (बालबालिका, लैङ्गिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, जेष्ठ नागरिक, अल्पसंख्यक, विपन्नवर्ग, वातावरण मैत्री स्थानीय शासन),
  • आर्थिक, प्राविधिक र स्रोतसाधन व्यवस्था एवम् क्षमता विकाससम्बन्धी स्थानीय,
  • कर र गैरकरको श्रोत पहिचान, आधार र दर निर्धारण, श्रोत परिचालन र व्यवस्थापन,
  •  मालपोत, भूमिकर, जग्गाधनी पूर्जा वितरण, स्थानीय सञ्चित कोष व्यवस्थापन लगायत आर्थिक प्रशासनसम्बन्धी कार्य,
  • स्थानीय तहमा प्राकृतिक, भौतिक पूर्वाधार, ऐतिहासिक एवम् साँस्कृतिक लगायतका अचल, चल सम्पत्तिको अभिलेख, संरक्षण तथा व्यवस्थापन लगायतका कार्य,
  • वन, वातावरण, भू-संरक्षण, जलाधार क्षेत्र, जल उत्पन्न प्रकोप तथा विपद व्यवस्थापन,
  • सुशासन तथा समावेशी विकास प्रवर्द्धन तथा विकास,
  • तथ्याङ्क, सूचना, पाश्र्वचित्र, श्रोत नक्सा आदिको व्यवस्थापनका साथै व्यक्तिगत घटना, जन्म, मृत्यु, विवाह आदिको दर्ता, तथ्याङ्क र प्रतिवेदन,
  •  सूचना, सञ्चार तथा प्रविधिको विकास र कागज रहित सेवाको प्रवर्द्धन, स्थानीय १०० वाट सम्मको एफ. एम. सञ्चालन तथा पत्रपत्रिका प्रकाशन स्वीकृति,
  • सेवाको सञ्चालन, सेवा समूह गठन, सङ्गठन विकास, समन्वय, कार्यालय स्थापना र व्यवस्थापन,
  • नीति, कानून, मापदण्ड, योजना, नियमनका साथै समन्वय, सिफारिशजस्ता विषयहरू,
  • विकास आयोजना तथा परियोजनासम्बन्धी नीति, कानून, मापदण्ड, योजना र नियमन,
  •  ज्यालाको दररेट निर्धारण,
  • आर्थिक, सामाजिक, साँस्कृतिक, वातावरणीय, प्रविधि र पूर्वाधारजन्य विकासका लागि आवश्यक आयोजना तथा परियोजनाहरूको कार्यक्रम तथा बजेट तगुमा कार्यान्वयन, अनुगमन तथा मूल्याङ्कन,
  • न्यायिक समितिको गठन, मेलमिलाप एवम् मध्यस्थता तथा स्थानीय तहमा फर र कार्यान्वयन,
  • आफ्नो क्षेत्रमा नगर प्रहरीसम्बन्धी नीति, कानुन र मापदण्डको निर्माण तथा निणय कार्यान्वयन, सञ्चालन, व्यवस्थापन तथा नियमन ।

 

संविधानले स्पष्ट उल्लेख नगरेको विषयहरू वा अवशिष्ट अधिकार सङ्घको अधिकारक्षेत्र अन्तर्गत रहने व्यवस्था छ। सङ्घले आफूमा निहित अधिकार र कार्यमध्ये कार्य प्रकृति अनुसार स्थानीय तहलाई केही अधिकार र कार्यनिक्षेपण गर्नसक्छ। त्यसरी प्राप्त कार्यहरू पनि स्थानीय तहको क्षेत्राधिकारभित्र पर्दछन् । ती कार्यहरूले स्थानीय तहको कार्य जिम्मेवारी थपिन्छ । प्रदेशले पनि आफ्नै क्षेत्राधिकार भित्रका विषय स्थानीय तहलाई निक्षेपण गर्न सक्छन । यी कार्यहरूबाट पनि स्थानीय तहको जिम्मेवारी र कार्यबोझ बढ्न सक्छ ।

सङ्घीयताको अवधारण अन्तर्गत सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहहरूको समन्वय तथा सहकार्यमा विभिन्न कार्यहरू सम्पादन गर्न सक्छन् । त्यसैगरी एकभन्दा बढी स्थानीय तह मिलेर पनि साझा तथा थप सेवा प्रदान गर्न सक्ने हुनाले ती कार्यहरूले पनि स्थानीय तहको कार्यक्षेत्रलाई प्रभाव पार्दछ।

 वडा समितिको काम, कर्तव्य र अधिकार:-

वडासमितिको काम, कर्तव्य र अधिकार स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ कोदफा १२ बमोजिम कार्यपालिकाले तोके बमोजिम हुने व्यवस्था गरेको छ । यसरी वडाको काम, कर्तव्य र अधिकार तोक्दा कम्तीमा देहायका विषयक्षेत्र समावेश हुनेगरी तोक्नुपर्छ ।

योजना तर्जुमा, कार्यान्वयन तथा अनुगमन कार्य:-

  • सहभागितामूलक योजना तर्जुमा प्रणाली अनुसार, वस्ती वा टोलस्तरबाट योजना तर्जुमा प्रक्रिया अवलम्बन गरी वस्ती तथा टोलस्तर योजनाको माग सङ्कलन, प्राथमिकीकरण तथा छनौट गर्ने,
  • वस्तीटोल विकास संस्थाको गठन र परिचालन तथा वडाका योजनाहरूका लागि उपभोक्ता समितिको गठन तथा सोको अनुगमन गर्ने,
  • वडाका योजना तथा भौतिक पूर्वाधारको संरक्षण, मर्मत सम्भार, रेखदेख तथा व्यवस्थापन,
  • निजी घर तथा घरपरिवारको लगत राख्ने,
  • ऐतिहासिक, पुरातात्विक, सांस्कृतिक तथा धार्मिक महत्त्वका सम्पदा, प्राचीन स्मारक, सार्वजनिक तथा सामुदायिक भवन, सार्वजनिक, ऐलानी, पर्ती जग्गाको लगत राख्ने तथा संरक्षण गर्ने ।

विकास कार्य :-

  • बाल उद्यानको व्यवस्था,
  • अनौपचारिक शिक्षा कार्यक्रम प्रारम्भिक बाल विकास केन्द्र सञ्चालन,
  •  पुस्तकालय, वाचनालय, वडा तहको स्वास्थ्य केन्द्र तथा उपकेन्द्रको व्यवस्थापन,
  •  सार्वजनिक शौचालय तथा स्नानगृहको व्यवस्थापन,
  • धाराको प्रबन्ध, कल वा, इनार तथा पोखरीको निर्माण र संरक्षण
  •  फोहरमैला सङ्कलन र व्यवस्थापन,
  • कृषि तथा फलफूल नर्सरी स्थापना,
  • स्थानीयस्तरको जोखिम न्यूनीकरण ।

सामाजिक सुरक्षा र गरिबी निवारण कार्य :-

  • लक्षित समूहसम्बन्धी स्थानीय योजना, कायनक्रम, स्रोत परिचालन र व्यवस्थापन
  • सामाजिक सुरक्षासम्बन्धी स्थानीय तथ्याङ्क र सूचना व्यवस्थापन,
  • व्यक्तिगत घटना, जन्म, मृत्यु, विवाह, सम्बन्ध विच्छेद र बसाई सराइको र तथ्याङ्क अभिलेख व्यवस्थापन,

भूमि व्यवस्थापन कार्य :-

  • कृषि तथा फलफूल नर्सरीको स्थापना, समन्वय र प्रवर्द्धन तथा वडास्तरीय अगुवा कृषक
  •  तालिमको अभिलेखीकरण,
  • कृषि मलको माग सङ्कलन,
  • कृषिमा लाग्ने रोगहरूको विवरण तयारी,
  • पशुपंछी विकास तथा छाडा चौपायाको व्यवस्थापन,
  •  वडा भित्रको चरन क्षेत्र संरक्षण तथा व्यवस्थापन ।

चाडपर्व, भाषा संस्कृतिको विकास कार्य :-

  • स्थानीय समुदायका चाडपर्व, भाषा संस्कृतिको विकासको लागि कला, नाटक,
  •  सचेतनामूलक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम गर्ने, गराउने,
  •  स्थानीय मौलिकता झल्कने सांस्कृतिक रीतिरिवाजलाई संरक्षण तथा प्रवद्धन ।

नियमनसम्बन्धी कार्य :

  • वडाभित्र सञ्चालित विकास योजना, आयोजना तथा संलग्न उपभोक्ता साना
  • कार्यको नियमन गर्ने,
  • घर निर्माण गुणस्तर तथा भवन संहिता र मापदण्ड अनुसार भए नभएको अनु
  • सार भए नभएको अनुगमन गर्ने,

सिफारिश तथा प्रमाणित गर्ने कार्य :-

  • नाता प्रमाणित, नागिरकता तथा नागिरकताको प्रतिलिपि लिन,
  • बहाल करको लेखाजोखा,
  • कोठा खोल्न रोहबरमा बस्ने,
  • मोही लगत कट्टा,
  • घर जग्गा करको लेखाजोखा,
  • जन्म दर्ता प्रमाणित,
  • व्यापार व्यवसाय बन्द भएको, सञ्चालन नभएको वा ब्यापार ब्यवसाय हुँदै नभएको,
  • मिलापत्रको कागज गराउने निवेदन,
  •  विवाह प्रमाणित तथा अविवाहित प्रमाणित,
  • निःशुल्क स्वास्थ्य उपचार,
  • अङ्ग्रेजी भाषामा समेत सिफारिस तथा प्रमाणित
  • घर पाताल प्रमाणित,
  • व्यक्तिगत विवरण,
  • फलानाको घर कायम गर्न सिफारिस,
  • फरकफरक नाम, थर, जन्म मिति तथा दुवै नाम गरेको व्यक्ति एकै हो भन्ने सिफारिस.
  • नाम, थर, जन्म मिति संशोधन ,
  • जग्गा धनीपूर्जा हराएको,
  • मन्जुरीनामा कागज प्रमाणित,
  • कित्ताकाट,
  • संरक्षक प्रमाणित तथा संस्थागत र व्यक्तिगत संरक्षक सिफारिस, जीवितसँगको नाता प्रमाणित,
  • हकवाला वा हकदार प्रमाणित,
  • नामसारी गर्न सिफारिस,
  • जग्गाको हक भएको,
  • मृतकसँगको नाता सम्बन्ध,
  • उद्योग ठाउँसारी,
  • जीवित रहेको सिफारिस,
  • आधारभूत तथा पूर्व प्राथमिक विद्यालय खोल्ने र अनुमति दिने सिफारिस,
  • जग्गा मूल्याङ्कन सिफारिस तथा प्रमाणित,
  • विद्यालयको कक्षा थप सिफारिस,
  • पालन पोषणको लागि सिफारिस,
  • वैवाहिक अङ्गिकृत नागिरकताको सिफारिस,
  • आर्थिक अवस्था कमजोर वा सम्पन्न रहेको सिफारिस
  •  विद्यालय ठाउँसारी,
  • धारा तथा विद्युत जडानको सिफारिस,
  • प्रचलित कानून अनुसार प्रत्योजित अधिकार बमोजिम अन्य विषयमा सिफारिस तथा प्रमाणित ।

 

स्रोत: संघीय मामिला तथा स्थानिय विकास मन्त्रालय द्वारा प्रकाशित पुस्तक वाट!

 

Leave a Comment